Marlo Morgan: Australië op blote voeten

Marlo Morgan: Australië op blote voeten

Marlo Morgan: Australië op blote voeten; boekbespreking

English English: Marlo Morgan  

Marlo Morgan's 1e boek Morgan

'Wij zijn de enige echte menselijke wezens die op de planeet zijn overgebleven'

 

Boek over zwerftocht met Aborigines veroorzaakt storm van protest

Een Amerikaanse arts [volgens andere bronnen: alternatief genezeres] van middelbare leeftijd beleeft het avontuur van haar leven. Drie maanden mag Marlo Morgan met een groep 'oermensen' door de Australische woestijn trekken. Het relaas van de reis, en de boodschap van deze Aborigines aan de wereld, zijn neergelegd in de even opmerkelijke als controversiële bestseller Mutant Message Down Under, vertaald als Australië op blote voeten. Volgens de auteur is het een fictief werk. Niettemin voelen Aborigines zich tot in het diepst van hun ziel gekrenkt. Volgens hen is het boek beledigend, racistisch en kan het maar beter zo snel mogelijk uit de handel worden genomen.

'Als zij werkelijk gedaan heeft wat ze beweert te hebben gedaan, dan heeft ze misdaden begaan waarop onder de Aboriginal wet de doodstraf staat.' Robert Eggington is bijzonder fel in zijn oordeel over Marlo Morgans reisverslag. Een andere Aborigine noemt het boek onomwonden 'een voortzetting van het proces van culturele genocide.' Hoe kan een boek over bijzondere ervaringen met 'oermensen die in harmonie met de natuur leven' zulke bittere reacties losmaken?

Eind jaren tachtig is Marlo Morgan een doodgewone Amerikaanse vrouw uit Kansas City. Ze is moeder van twee kinderen en in haar jeugd deed ze mee aan de Miss America-verkiezingen. Ze heeft een goed lopende artsenpraktijk, maar op zekere dag besluit ze de dagelijkse sleur te doorbreken en in te gaan op een uitnodiging van een collega om een tijdje in Australië te komen werken. In het continent 'Down Under' wordt ze geconfronteerd met de armoede van de Aborigines. Ze neemt het initiatief om een klein horren-fabriekje op te zetten voor werkloze jongeren. Maar dan is er opeens een merkwaardig telefoontje. Een Aborigine nodigt haar uit voor een bijeenkomst bij een Aboriginal volk, aan de andere kant van Australië. Morgan stemt in. Ze trekt haar beste kleren aan en vliegt 3200 kilometer over het continent. Bij aankomst wordt ze opgewacht door een zekere Ooota. Met zijn jeep brengt deze Aborigine haar over vele kilometers stofwegen naar de bijeenkomst.

Wat Morgan daar aantreft is totaal anders dan ze verwachtte. Voor haar staat een groep van 62 Aborigines, hun lichamen beschilderd en hun hoofden in verentooien gehuld. Behalve Ooota, haar gids, spreekt niemand Engels. Ze hebben nog nooit eerder een blanke gezien. Morgan moet haar stadse kleren uittrekken en krijgt ter vervanging een oude lap. Vervolgens ondergaat ze een reinigingsritueel. Al haar bezittingen - inclusief camera, taperecorder en juwelen - verdwijnen in een vuur. Daarop krijgt ze te horen dat de groep een trektocht door de woestijn gaat maken en dat al bij haar geboorte vaststond dat zij met hen mee zou lopen.

Op blote voeten, en zonder voedsel en water beginnen ze aan de tocht met voor haar onbekende bestemming. Onderweg komen ze aan eten doordat dieren zich van tijd tot tijd aan de groep presenteren om te worden gedood en opgegeten. Ze past zich zo goed mogelijk aan en eet 'wat de pot schaft': kikkers, slangen en levende insekten. 's Nachts slaapt ze onder een dingo-huid. Uiteindelijk loopt het gezelschap in vier maanden zo'n tweeduizend kilometer. De stam Aborigines noemt zich 'het Echte Volk'. De gast beschouwen ze als een vertegenwoordiger van de zogeheten 'mutanten', de mensen die de oeroude herinnering aan universele waarheden hebben verloren of verdrongen. Morgan ervaart hoe iemand met een gecompliceerde open botbreuk de volgende dag alweer overeind staat en wonderbaarlijk snel geneest. Ook voor haar eigen voeten, die door het scherpe helmgras spinifex zijn gaan bloeden, is er een bijzonder geneeskrachtige olie. Bijna vindt Morgan de verdrinkingsdood als er na heftige regenval plotseling een vloedgolf op haar afkomt. Op een ander moment speelt juist de extreme droogte haar parten. Door telepathisch te communiceren met de mensen van het Echte Volk vindt ze nog net op tijd een waterbron.

Tegen het einde van de trektocht wordt Morgan meegenomen naar een heilige grot en leert ze tijdens een lange ceremonie de werkelijke bedoeling van de reis. Omdat de aarde door de industriële samenlevingen wordt vernietigd had het Echte Volk besloten geen nakomelingen meer te krijgen en de aarde te verlaten. De boodschap van Stamoudste Zwarte Koningszwaan aan de Amerikaanse is de kern van het boek: 'Wanneer ons jongste stamlid is heengegaan zal dat het einde betekenen van het zuivere menselijke ras. Het Echte Volk vertrekt naar elders in het heelal. ... Jij bent uitgekozen als onze boodschapper om de mutanten te vertellen dat we weggaan. We dragen Moeder Aarde aan jullie over.'

Terug in de wereld der gewone stervelingen, reist Morgan spoedig huiswaarts. Vrienden en familie raden haar aan de ongelooflijke ervaringen op papier te zetten en te publiceren.

De eerste druk van Mutant Message verschijnt nog in eigen beheer. Het blijkt een 'hit' in New Age-kringen en wordt snel herdrukt. 300.000 exemplaren gaan er over de toonbank. Zoiets trekt de aandacht van uitgeversconcern HarperCollins, dat voor een bedrag van 1,7 miljoen dollar de publikatierechten koopt. Het boek staat 26 weken achtereen op de lijst van vijf best verkochte boeken van de VS. Per jaar geeft Marlo Morgan meer dan zeshonderd lezingen, voor soms meer dan tweeduizend mensen. Alleen al in Amerika verkoopt HarperCollins meer dan een half miljoen exemplaren van het boek, dat inmiddels in zestien talen is vertaald en ook zal worden verfilmd.

De golf van publiciteit over Morgans boek gaat uiteraard niet onopgemerkt voorbij aan de Aborigines. In maart 1995 vindt er in Perth een bijeenkomst plaats van ouderen van het Noongah-volk, in het kantoor van de Aboriginal kunstenaarsorganisatie Dumbartung Aboriginal Corporation. De aanwezigen buigen zich kritisch over de inhoud van Mutant Message en luisteren naar bandjes van Morgans lezingen. Ze zijn het er al snel over eens dat het verhaal van de zwerftocht met het Echte Volk puur bedrog is, een bedrog met grote gevolgen. De ouderen besluiten dat het de hoogste tijd is voor juridische actie. In hun ogen mag het boek niet langer in Australië worden verkocht en mag de auteur zich niet langer kunnen uitgeven als autoriteit op het gebied van Aboriginal cultuur. De Dumbartung Aboriginal Corporation krijgt van de vergadering opdracht om met zoveel mogelijk Aboriginal gemeenschappen en organisaties in contact te treden om de reacties op het boek te peilen en die vervolgens naar buiten te brengen.

Daarnaast krijgt de kunstenaarsorganisatie opdracht contacten te leggen met een opmerkelijke advocaat in Melbourne, die er eerder in slaagde compensatie af te dwingen voor het illegaal afdrukken van Aboriginal ontwerpen op Vietnamese kleedjes. Opmerkelijk, omdat het de eerste keer was dat er met succes een uitspraak werd gevraagd tegen exploitatie van Aboriginal cultuurgoed.

Het onderzoeksteam gaat zorgvuldig te werk. In de maand mei vinden regionale bijeenkomsten plaats met Aborigines in Alice Springs, Fitzroy Crossing, Adelaide en Darwin. Het achterliggende idee is dat het team op die manier in contact komt met een aaneengesloten keten van Aboriginal gemeenschappen van noord- tot zuid-Australië. Op haar 'walkabout' trok Morgan immers van west naar oost, dus ergens moeten zij en het Echte Volk dit denkbeeldige lint zijn overgestoken.

De onderzoeksresultaten worden gebundeld in een negentig pagina's tellend zwartboek, getiteld Bounhuh Wongee; Message Stick. Samensteller Robert Eggington van de Dumbartung Aboriginal Corporation oordeelt dat de inhoud van het boek een mengsel is van gedocumenteerde research en een knappe fantasie. Het Dumbartung-team, zo zegt hij, is er niet in geslaagd ook maar één Aborigine te vinden die ooit van Marlo Morgan of het Echte Volk heeft gehoord.

Het zwartboek geeft een overzicht van feitelijke onjuistheden in Mutant Message. Zo bevinden zich tussen Perth en Alice Springs nergens poelen met krokodillen en is het vreemd dat Morgan bloedende voeten kreeg van het lopen door spinifex, omdat dit in afzonderlijke pollen bijeen groeit: je kunt er omheen lopen. Ook suggereert Morgan dat het Echte Volk dierenmest als brandstof gebruikt, maar geen enkel Aboriginal volk in de woestijn doet dit. Evenmin wordt er water bij het bereiden van voedsel gebruikt, want in de extreem droge omgeving is water veel te kostbaar. Ook roken Aborigines geen ceremoniële pijpen.

Helemaal onwaarschijnlijk is dat ze Aborigines heeft ontmoet die zijn beschilderd met bloemmotieven en zich tooiden met papegaaieveren. Geen Aboriginal volk schijnt zich zo uit te dossen.

De verontwaardiging van de Aborigines geldt echter niet zozeer mogelijke geografische of culinaire onjuistheden, maar vooral de manier waarop de schrijfster de cultuur weergeeft. Het is, zo zeggen ze, opvallend dat Marlo Morgan geen onderscheid maakt tussen vrouwen- en mannenzaken. Behalve op oppervlakkig niveau is er geen uitwisseling tussen beide sferen. Niettemin beschrijft Morgan uitgebreid een mannen-ceremonie. Volgens Ben Pascoe van de Maningrida-gemeenschap (Northern Territory) schrijft de traditionele wet voor dat vrouwen dergelijke ceremonies niet mogen zien. Voor vrouwen die activiteiten bijwonen die strikt aan mannen zijn voorbehouden wacht de doodstraf. Hetzelfde geldt overigens ook andersom.

Gegeven die strikte scheiding is het merkwaardig dat het juist de mannen van het Echte Volk zijn die Morgan uitleg geven over geboorteprocedures. Geboorte is een uitermate gevoelig onderwerp dat niet door mannen wordt besproken. Een van de dingen die Aboriginal vrouwen stuitend vinden is dat Morgan zonder gêne en tot in detail beschrijft hoe gestold menstruatiebloed wordt gebruikt in een genezingsritueel.

Wat de Aborigines verder behoorlijk stoort is dat Morgans 'Echte Volk' zich zo denigrerend uitlaat over andere Aboriginal volken. Zo geeft gids Ooota de enormiteit ten beste dat alle andere Aboriginal stammen in Australië zich inmiddels hebben onderworpen aan de wetten van de blanke regering en dat zij de laatsten zijn die hebben standgehouden.

Ooota maakt het helemaal bont als hij op het punt staat Morgan de heilige grot binnen te leiden: 'Er is geen andere groep Aborigines die nog materiële zaken heeft uit zijn geschiedenis. Alles is gestolen door de mutanten. Hier is alles bewaard wat nog over is van een heel volk, een heel ras, Gods Echte Volk. Gods eerste volk, de enige echte menselijke wezens die op de planeet zijn overgebleven.'

Overigens bevat de heilige plaats allemaal voorwerpen en rotzooi die de Aborigines zouden hebben meegenomen uit de Westerse wereld. 'Dat dergelijke troep in een heilige plaats zou worden opgeslagen is een affront voor alle werkelijk heilige plaatsen', aldus de Dumbartung-groep.

'Aborigines hebben nooit antropologen, advocaten, dokters of niet-inheemse auteurs nodig gehad om hun verhaal te vertellen', aldus het zwartboek. 'Het gaat in tegen het mensenrecht om ons verhaal op onze manier te vertellen.' Niettemin wordt wel een antropoloog als expert opgevoerd om de argumentatie kracht bij te zetten. Dr John E. Stanton van de Universiteit van West- Australië, die twintig jaar veldwerk deed onder Aborigines van de Westelijke Woestijn, velt een vernietigend oordeel over Mutant Message. 'Het boek is een ernstige belediging voor de religieuze opvattingen van de woestijn-Aborigines. Het is de neerslag van persoonlijke vooroordelen en is veeleer gebaseerd op ervaringen van de auteur in de Noordamerikaanse context dan in die van Australië.' De namen van de mensen met wie Morgan mee reist, stemmen opvallend veel overeen met vertalingen van Indiaanse namen: Story Teller, Healing Woman, Time Keeper of Medicine Man. Volgens Stanton zijn dit concepten die totaal onbekend zijn onder de Aborigines in de Centrale Woestijn.

De hoogleraar stelt verder dat de tekst is doortrokken van populaire stereotypen over de Aborigines. Zo zou het Echte Volk beschikken over bovennatuurlijke gaven en in staat zijn de illusie te wekken zich te 'verveelvoudigen', waardoor het lijkt of er tien of vijftig mensen zijn in plaats van één. Morgan beweert verder dat het volk telepathie gebruikt en dat de leden meestal op die manier met elkaar communiceren. De reden hiervoor is volgens Ooota, dat ze 'nooit onwaarheid spreken, geen leugentje om bestwil of een halve waarheid vertellen en geen valse verklaringen afleggen'. En uiteraard: 'Waar geen leugens zijn, valt ook niets te verbergen.' Stanton vraagt zich retorisch af: 'Zijn dit eigenlijk wel mensen?'

A.M. Mansell van de Oyster Bay Tribe (Tasmanië) vindt dat het boek zo'n belediging vormt van de culturele integriteit van alle inheemse volken van Australië, dat hij niet alleen een openbaar excuus van de auteur eist, maar ook bepleit dat haar boeken worden verwijderd en verbrand. Die oproep doet denken aan de verhitte reacties op Salman Rushdie's Duivelsverzen en staat haaks op de vrijheid van meningsuiting. Niettemin zijn Aborigines bang dat het boek tot gevolg heeft dat de kennis van veel Amerikanen over hun cultuur uitsluitend zal zijn gebaseerd op de fantasieën van Marlo Morgan. Tal van Amerikanen schijnen al naar Australië te zijn afgereisd om zelf het Echte Volk te vinden.

Een andere vrees is dat het boek het voor Aboriginal jongeren nog moeilijker zal maken dan het nu al is om aansluiting te vinden op de eigen traditionele cultuur. Misleidende presentaties en toeëigening van hun cultuur door buitenstaanders maken het zicht op het eigen erfgoed steeds troebeler.

Rest de vraag: hoe moet de gewone lezer Mutant Message nu beoordelen? Dat het boek grotendeels bij elkaar is verzonnen, lijkt afdoende aangetoond door het zwartboek van de Dumbartung-groep. Maar als dat juist is, wat heeft de zestigjarige arts er dan mee voor gehad? Wilde ze een snelle slag slaan op de zeer profijtelijke New Age-boekenmarkt? Of was haar boodschap van verlossing uit de spirituele leegte van het Westen integer maar wordt die niet op waarde geschat? Een nadere tekstanalyse doet vermoeden dat Morgan goed thuis is in de wereld van New Age. In haar voorwoord bijvoorbeeld bedankt ze drie auteurs/docenten. In typisch New Age-taalgebruik noemt ze hen 'echte mensen'. Of neem zulke zinnen: 'Je zult deze persoon herkennen omdat jullie beiden op hetzelfde ogenblik geboren zijn en er is herkenning op het niveau van de ziel. De overeenkomst is gesloten op het hoogste niveau van jullie eeuwig leven.' Naar verluidt raadt Morgan tijdens haar lezingen mensen die kampen met een 'gezondheidsuitdaging' aan om 's morgens tijdens het tandenpoetsen een paar minuten didgeridoo-muziek te spelen.

Zoals vaker in de New Age-beweging worden 'de oermensen' tot een soort goeroes die overal een antwoord op hebben: 'Als zij leidinggevende figuren zouden zijn in onze wereld, zouden de verhoudingen heel anders liggen!'

Zo beschouwd past Morgans boek in een lange traditie van half verzonnen, half authentieke boeken over de wijsheid van inheemse volken. Zoals bijvoorbeeld Carlos Castaneda's 'antropologische studie' naar de spirituele lessen van Yaqui-Indiaan Don Juan. Ook de redevoeringen van het Zuidzee-opperhoofd Tuiavii over de blanke Papalagi, 'opgetekend' door Erich Scheurmann, en de grotendeels door filmauteur Ted Perry uit zijn duim gezogen toespraak van Chief Seattle over het beheer van de aarde, trokken enorme publieke belangstelling. Kennelijk zijn mensen telkens opnieuw ontvankelijk voor op literair aantrekkelijke wijze gepresenteerde boodschappen van al of niet bestaande edele wilden die de blanken als het ware een spiegel voorhouden.

Wat is Morgans eigen kant van het verhaal? In haar inleiding schrijft ze onder haar nieuw aangenomen naam 'Reizende Tong' dat ze niet namens de Australische Aborigines spreekt. 'Ik spreek slechts voor een klein volk, diep in de outback, dat wordt aangeduid als het Wilde Volk of De Ouden. Ik heb hen weer bezocht en ben eind 1993 naar Amerika teruggekeerd. Ik heb opnieuw hun zegen en hun goedkeuring gekregen voor de wijze waarop ik deze opdracht vervul.' Terwijl de eerste druk van Mutant Message nog werd verkocht als een 'waarheidsgetrouw verslag', valt op dat Morgan haar boek na die reis nadrukkelijk 'fictief' noemt. Als reden geeft ze dat haar onthulling van het bestaan van het Echte Volk de overheid ertoe zou kunnen bewegen hen te vervolgen wegens belastingontduiking en schoolverzuim door de kinderen.

Morgan weet waarom het verhaal zo is aangeslagen: 'De timing was goed. Ik heb het verhaal slechts naar buiten gebracht. Mijn relaas bewees dat mensen klaar zijn om te horen dat er werkelijk oplossingen bestaan voor wat schijnbaar onze problemen zijn; er bestaat werkelijk een manier waarop we in vrede met elkaar kunnen leven.' De Amerikaanse arts voert verder aan dat van de opbrengsten van het boek 50% naar de Amerikaanse belasting gaat, en maar liefst 30% rechtstreeks naar de Aborigines. Tot op heden heeft geen enkele inheemse organisatie echter melding gemaakt van ontvangen gelden. Zeker is wel dat het Echte Volk niets heeft ontvangen: 'Wat zouden ze ermee doen? Voor hen is het slechts papier. Ze hebben er totaal geen behoefte aan.'

Over de aanval van Robert Eggington is Morgan bijzonder ontstemd. 'Meneer Eggington wil me niet met woorden van repliek dienen', zo schreef ze in een ingezonden brief naar aanleiding van een boekrecensie. 'Wat hem betreft moet de dood mij maar tot zwijgen brengen. Geen wonder dat de wereld zo gewelddadig is. Is er met die houding wel enige hoop op wereldvrede? Als die man werkelijk gelooft dat zijn ziel is gestolen door 186 bladzijden papier en dat Australië beter af zou zijn als ik dood ben - laat het zo zijn. Ik heb vrede met mijn handelen, mijn schrijven, mijn intenties, mijn opleiding en mijn Schepper.'

Waar of onwaar? Wil het echte 'Echte Volk' opstaan?

Voor de lezer is de laatste zin van het boek mogelijk een aanwijzing voor het realiteitsgehalte van de fantastische vertelling: 'Ik ben van plan om de rest van mijn leven de kennis te gebruiken die ik in de Outback heb geleerd. Alles! Zelfs de magie van de illusie!'

Jan van Boeckel

Marlo Morgan: Australië op blote voeten. Vertaald door Rie Neehus. Uitg. A.W. Bruna; 195 pag.
ISBN 90-229-8210-6; f. 29,90


omhoog Naar bovenzijde
home Naar Nederlandse home page
English Home page
  • Hits: 6